An Architecture of Care
~for Greek scroll below~
‘An Architecture of Care’ explores how inclusive design reshapes contemporary architectural discourse, framing spatial practice as an act of poetic care, social engagement, and embodied experience.
Architecture, as a profoundly cultural and social practice, is never neutral. The spaces we design, inhabit, and share embody values, hierarchies, and exclusions—often invisible yet deeply embedded in the social life. In an era where architecture is called to respond to questions of social justice and sustainability, the editorial series “An Architecture of Care” recognizes that feminist architectural discourse is not merely an alternative perspective but a necessary condition for how we perceive and design space.
By framing architecture as an embodied and performative practice that organizes daily life, the series highlights new voices that reposition architectural practice socially and politically—not as simple “gender representation,” but as a broader reconsideration of dominant narratives about space.
Contemporary architecture operates within a complex environment of economic, social, and environmental crises. The series aims to redefine the role of architecture beyond the building making and highlight the architect as a mediator of fragile socio-political relationships that require care and careful management. 
Within this framework, the term “architectural work” is expanded positioning architecture both as an active field of cultural creation and as a critical interdisciplinary field of thought.
Through research practices, poetic co-writing, participatory design, adaptive reuse, small-scale designs, and interdisciplinary collaborations, architects often engage with feminist spatial theories—even when they do not explicitly invoke them.
Design as an act of care—grounded in collectivity, questioning architectural authority, and attentive to the social body—forms the core that An Architecture of Care will explore with clarity, consistency, and persistence.
Inspirations, Objectives & Reflections on Active Reading
The series draws inspiration from the work of Dina Vaiou, as presented in the collective volume Gendered Approaches in the Study of the City, and seeks to respond to the question “And the women?”, which Vaiou herself raised within the everyday life of the School of Architecture at the National Technical University of Athens with persistence and consistency.
How we design is closely tied to how we live.
Space is produced and transformed through practices of inhabitation, appropriation, and movement of bodies. Therefore, including a gendered perspective in analyses of space production is essential for those of us who wish to connect architecture with the embodied experiences of daily life, including in our design practice experiences that define, influence, and engage us. From this point of view, opening dialogue with interdisciplinary readings from anthropology, poetry, and cinema connects architecture—as an intellectual, design, and construction practice—with the emotions, experiences, and habits of those who inhabit it. In such a practice, the architect’s body produces and is produced within its work—not as a neutral presence, but as an active factor in spatial experience.
An Architecture of Care allows poetic imagination to reveal the core of reality: the meeting points of the conscious and unconscious.
It hosts biographical narratives articulated as lyrical stories between three worlds—the self, the other, and the collective (Abrams, 2010)—where what remains unsaid in memory is as significant as what has already been spoken (Vaiou, 2007). Children’s rooms that become offices, offices that turn into interior plazas, living rooms transforming into social hubs: architecture that is inspired by and inspires the small, personal moments of life (Chamberlayne, 2000).
Without aiming to construct a unified “feminine” architectural discourse, the series creates a space for dialogue and unfolding of desires, where feminist design theory meets site-specific practices informed by questions about who designs, for whom, and under what conditions.
The Personal Is Political.
In the footsteps of Carol Hanisch’s essay from 1970, The Personal Is Political signals that the individual struggles of women against unpaid domestic work, domestic violence, and labor discrimination are rooted in and are inextricably related to the systemic inequalities that patriarchal structures (re)produce.
Personal is Political broadens the definition of “politics” to include the home, interpersonal relationships, and the body, challenging the distinction between public and private space.
In this tone, the Architecture of Care explores questions such as:
- How is architecture as a profession and way of life combined with motherhood and care?
- How is architecture intertwined with people’s lives and struggles for existence? How do we manage architecture as creative work without a specific schedule and place of execution, essentially inseparable from the totality of life? How do architects experience the gradual dissolution of the work/non-work, production/rest, office/home binaries of the post-capitalist era?
- How much vulnerability can fit into something built of stone and bricks with cement bones?
- How is architecture performed in urban and how in rural landscapes? How is the body related to the place and the care rituals that it invites and imposes?
City and Domesticity
From the open, public, and shared space of the city to the personal, bounded world of the home, the everyday understanding of architecture is shaped by the experience of gender as a key factor in understanding social and economic reality. Since the 1970s, theorists and collectives have highlighted that the built environment is deeply connected to gendered labor, care, visibility, and power.
A pioneer and reference point in the Greek context, architect and emeritus professor at NTUA, Dina Vaiou, explored the relationships between gender and the city, showing how everyday life, informal labor, and migratory experiences shape urban space. Through teaching, research, and writing, Vaiou presented space as a dynamic field of social relations and the formation of cities through networks of care that often remain invisible in traditional urban planning thought. Her work focused on how unpaid and invisible domestic care work performed by women “creates sustainable spaces, even under the most adverse conditions.”
During the same period in the United States, historian, architect, poet, and emeritus professor at Yale University, Dolores Hayden, illustrated, through analysis of housing and the city, how the division between public and private space reproduces patriarchal structures in the organization of daily life. Bridging architecture with social history, Hayden integrated feminist theory into urban studies, proposing an urban life organized around networks of care, equality, and community services within the framework of collective housing.
At the same time, in 1980s Great Britain, the Matrix Feminist Design Co-operative was founded as a feminist architectural collective focused on how design affects women’s lives and how feminist theory can be applied in architectural practice. As one of the first groups of architects to explicitly adopt a feminist approach in their work, Matrix operated as a cooperative with a non-hierarchical structure and collaborative way of working. Through publications such as Making Space: Women and the Man-Made Environment and publicly funded social projects, the group revealed the socio-political context of urban design, aiming to give women the ability to control their environment through participatory design methods.
Strengthening the social and feminist dimension of spatial design, the group actively supported the idea that architecture can function as a tool for social change.
Architecture Beyond Buildings
As we move further into the 21st century, the logic of continuous growth that fueled the constant production of buildings appears to be reaching its limits, while ecological pressures remind us that the built environment cannot expand indefinitely.
Within this context, architecture increasingly seems to occur elsewhere: in fields of social relations, discourse, management, and collective action.
Today, architecture is therefore no longer primarily related to built form but with process, transforming space into an active field of experiences and dynamic assemblages of bodies, voices, routes, institutions, materialities, and narratives. Architecture “beyond the building” emerges as a performative practice that produces spatiality through voices, words, gestures, and regulations.
Materiality is not abandoned; it is re-signified within a broader ecosystem of practices that include the management of the existing, care and reuse, the mediation of social relations, and the creation of frameworks for encounter and collective action.
Within this perspective, architecture shifts from the production of objects toward the formation of conditions through which space can be activated experientially and shared.
Spatial Poetics
More specifically regarding the relationship between discourse and space, framing architecture as a performative practice, British theorist, architect, writer, and professor at the Bartlett School of Architecture Jane Rendell points to the architectural dimensions of writing.
Writing, she argues, involves processes of thinking, designing, and constructing and can therefore be understood as a form of spatial construction.
In her book Site-Writing: The Architecture of Art Criticism (2010), Rendell describes a form of writing that is situated and embodied, combining criticism, autobiography, and spatial analysis. By merging critical theory with reflective personal writing that incorporates autobiographical and narrative methods, Rendell produces a form of architectural writing that is both analytical and deeply contextual.
Locally, through a complex artistic practice that includes walking, poetry, painting, and text, architect and community artist Eleni Tzirtzilaki invites us to view the body as a political medium and, consequently, the profession as an organic part of everyday life, exploring experiential practices of architectural experience. Similarly, through a lens of intertextual performativity, architect, poet, and professor at the Department of Architecture of the University of Thessaly Phoebe Giannisi moves between architecture, writing, and art, examining the relationship between space, language, and lived experience.
Here, poetics is understood as both a theory and practice of construction that goes beyond the aesthetic treatment of form: it is the formation of conditions, the articulation of voices, the weaving of experiences. The text functions as space and simultaneously produces spatiality through utterances, rhythms, narratives, and dialogical exchanges, while space can likewise be read and written. Reading becomes an act of spatial interpretation and writing an act of spatial production. Architecture thus emerges as an assemblage between reading, writing, and place—an open performative practice that constructs space through experiences, relationships, and everyday actions.
As a poetic act, architecture never reaches completion but remains open, dialogical, and mutable: a practice that produces space not only by building but also by speaking, writing, organizing, caring, and co-existing.
Radical Pedagogy & Experimental Architecture
Turning to Spanish architect, historian, theorist, author, and Princeton University professor Beatriz Colomina, we arrive at an interpretation of architecture as medium and narrative. Revealing the gender politics embedded in the history of modern architecture, Colomina’s work demonstrated that buildings alone do not define architectural practice, but that images, publications, and exhibitions play a decisive role in shaping its meaning. By shifting attention from the building to representation and communication, she expanded architectural history into an interdisciplinary field that incorporates insights from media studies, art, feminist theory, and cultural studies, examining how domestic space, sexuality, and visibility intersect with design.
Contemporary architectural examples of participatory, inclusive, bottom-up design—emphasizing everyday life, housing, and the gender politics of urban design—demonstrate that feminist theory and practice do not concern only “women issues,” but rather a more just, socially and environmentally sustainable understanding of space.
Hybrid initiatives such as Estudio Teddy Cruz + Fonna Forman, founded by architect Teddy Cruz and political scientist Fonna Forman, combine design, research, and activism, expanding the relationship between architecture, political theory, and social action. In their book Spatializing Justice (MIT Press, 2022), they develop participatory design practices and community infrastructures aimed at spatial justice, particularly in areas affected by social inequalities and migration flows.
In turbulent times, An Architecture of Care seeks the social and political dimension of architecture and the role of architects as poets who re-enchant and democratize everyday life by connecting it to memory, justice, and imagination.
Story One
With Augustine’s Garden in Riga, Sampling Turns a Former Industrial Courtyard into Community-Building Architecture.
In the first episode, we follow Belgian-Latvian architecture studio Sampling as they reimagine, through a careful act of unification, an Art Nouveau tenement, industrial remnants, and a courtyard in Riga, into Augustine’s Garden—a residential landscape defined by layered identities and material depth.
Rooted in an ethos of care and repair, Augustine’s Garden allows the site itself to guide material and spatial decisions. Organized around an inner courtyard, the project is shaped by post-industrial aesthetics and layered histories. The preserved tenement building, reflecting early 20th-century National Romantic influences, retains its material authenticity through restored façades, subtle colour accents, and carefully integrated contemporary elements.
The former courtyard is reimagined as an urban garden, where brick walls reveal a palimpsest of construction periods. Adaptive reuse becomes a social act, turning workers’ spaces into a shared living community. Inside, a vivid colour palette structures domestic life alongside raw materials and continuous flooring. Generous windows extend interiors outward, while terraces and communal spaces encourage interaction. Together, these elements create an architecture that fosters connection, continuity, and collective living.
Read the whole story, here!
‘Η Αρχιτεκτονική της Φροντίδας’ εξερευνά πώς οι φεμινιστικές προσεγγίσεις αναδιαμορφώνουν την σύγχρονη αρχιτεκτονική θεωρία και πρακτική ως ποιητική της φροντίδας σε άρρηκτη σύνδεση με το κοινωνικό γίγνεσθαι και την ενσώματη καθημερινή εμπειρία.
Η αρχιτεκτονική, ως κατεξοχήν πολιτισμική και κοινωνική πρακτική, δεν είναι ποτέ ουδέτερη. Οι χώροι που σχεδιάζουμε, κατοικούμε και μοιραζόμαστε ενσωματώνουν αξίες, ιεραρχίες και αποκλεισμούς, συχνά αόρατους αλλά βαθιά ριζωμένους στη κοινωνική πραγματικότητα. Σε μια εποχή όπου η αρχιτεκτονική καλείται να απαντήσει σε ζητήματα κοινωνικής δικαιοσύνης και βιωσιμότητας, η σειρά αρθρογραφίας «Η Αρχιτεκτονική της Φροντίδας» αναγνωρίζει ότι ο φεμινιστικός αρχιτεκτονικός λόγος δεν αποτελεί απλώς μια εναλλακτική οπτική, αλλά μια αναγκαία συνθήκη για τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε και σχεδιάζουμε τον χώρο.
Σκιαγραφώντας την αρχιτεκτονική ως ενσώματη και επιτελεστική πρακτική που οργανώνει την καθημερινότητα, η σειρά αναδεικνύει νέες φωνές που επανατοποθετούν την αρχιτεκτονική πρακτική κοινωνικά και πολιτικά, όχι ως απλή «εκπροσώπηση φύλου», αλλά ως ευρύτερη αναθεώρηση των κυρίαρχων αφηγήσεων για τον χώρο.
Η σύγχρονη αρχιτεκτονική δρα μέσα σε ένα σύνθετο περιβάλλον οικονομικών, κοινωνικών και περιβαλλοντικών κρίσεων. Η σειρά επιδιώκει να επαναπροσδιορίσει τον ρόλο της αρχιτεκτονικής πέρα από το αντικείμενο–κτήριο και να αναδείξει τον αρχιτέκτονα ως ρυθμιστή εύθραυστων κοινωνικοπολιτικών σχέσεων που απαιτούν φροντίδα και προσεκτική διαχείριση.
Στο πλαίσιο αυτό, ο όρος “αρχιτεκτονικό έργο” διευρύνεται τοποθετώντας την αρχιτεκτονική αφενός ως ενεργό πεδίο πολιτισμικής δημιουργίας και αφετέρου ως κριτικό διεπιστημονικό πεδίο σκέψης.
Μέσα από ερευνητικές πρακτικές, ποιητικές αλληλο-γραφές, συμμετοχικό σχεδιασμό, επαναχρήσεις, παρεμβάσεις μικρής κλίμακας και διεπιστημονικές συνεργασίες, οι αρχιτέκτονες συνομιλούν συχνά με τις φεμινιστικές θεωρίες του χώρου, ακόμη και όταν δεν τις επικαλούνται ρητά.
Ο σχεδιασμός ως διαδικασία φροντίδας, η έμφαση στη συλλογικότητα, η αμφισβήτηση της αρχιτεκτονικής αυθεντίας και η ευαισθησία απέναντι στο κοινωνικό σώμα αποτελούν κοινά νήματα που η Αρχιτεκτονική της Φροντίδας θα εξερευνήσει με επιμονή και συνέπεια.
Αφορμές, Στόχοι & Αναστοχασμοί Ενεργητικής Ανάγνωσης
Η σειρά αντλεί έμπνευση από το έργο της Ντίνας Βαΐου, όπως παρουσιάζεται στη συλλογική έκδοση Έμφυλες Προσεγγίσεις στη Μελέτη της Πόλης, και επιχειρεί να απαντήσει στο ερώτημα «Και οι γυναίκες;», που η ίδια η Βαΐου έθεσε στην καθημερινότητα της Αρχιτεκτονικής Σχολής του ΕΜΠ με επιμονή και συνέπεια.
Ο τρόπος που σχεδιάζουμε επηρεάζεται άμεσα από τον τρόπο που ζούμε.
Ο χώρος παράγεται και μετασχηματίζεται μέσα από πρακτικές κατοίκησης, οικειοποίησης και κίνησης των σωμάτων μέσα του. Συνεπώς, η ένταξη μιας έμφυλης οπτικής στις αναλύσεις της παραγωγής του χώρου είναι απαραίτητη για όσα επιθυμούν να συνδέσουν την αρχιτεκτονική με τις ενσώματες εμπειρίες της καθημερινής ζωής, συμπεριλαμβάνοντας στη σχεδιαστική πρακτική εμπειρίες που μας ορίζουν, μας επηρεάζουν και μας ενεργοποιούν. Από αυτή την οπτική, το άνοιγμα διαλόγου με διεπιστημονικές αναγνώσεις από την ανθρωπολογία, την ποίηση και τον κινηματογράφο συνδέει την αρχιτεκτονική—ως διανοητική, σχεδιαστική και κατασκευαστική πρακτική—με τα συναισθήματα, τις εμπειρίες και τις συνήθειες εκείνων που την κατοικούν. Σε μια τέτοια πρακτική, το σώμα που αρχιτεκτονεί (ανα)παράγει και (ανα)παράγεται μέσα στο έργο του—όχι ως ουδέτερη παρουσία, αλλά ως ενεργός παράγοντας της χωρικής εμπειρίας.
Η Αρχιτεκτονική της Φροντίδας επιτρέπει στην ποιητική φαντασία να αποκαλύψει τα σωθικά της πραγματικότητας: τα σημεία συνάντησης του συνειδητού με το ασυνείδητο.
Μέσα από βιογραφικές αφηγήσεις που συνδέουν το εγώ, το εσύ και το εμείς (Abrams 2010) όσα δεν λέγονται και παραμένουν στη μνήμη αποκαλύπτουν εξίσου ενδιαφέρουσες ιστορίες με όσα έχουν ήδη ειπωθεί (Βαίου 2007). Παιδικά δωμάτια που γίνονται γραφεία και γραφεία που γίνονται εσωτερικές πλατείες, σαλόνια και τόποι συναναστροφής φανερώνουν μια αρχιτεκτονική που υποκινεί και υποκινείται από τα ανείπωτα, τα μικρά, και τις προσωπικές αφορμές της ζωής (Chamberlayne 2000).
Δίχως να επιδιώκει να κατασκευάσει έναν ενιαίο «θηλυκό» αρχιτεκτονικό λόγο, η σειρά επιχειρεί να δημιουργήσει έναν χώρο διαλόγου και εκδίπλωσης επιθυμιών όπου ο φεμινιστικός σχεδιασμός συναντά τοποειδικές πρακτικές εξερευνώντας το ερώτημα: ποιοι σχεδιάζουν, για ποιους και με ποιους όρους.
Το Προσωπικό Είναι Πολιτικό
Στα ίχνη του ομότιτλου δοκιμίου της Κάρολ Χάνις από το 1970, Το Προσωπικό Είναι Πολιτικό σηματοδοτεί ότι οι ατομικοί αγώνες των γυναικών ενάντια στην απλήρωτη οικιακή εργασία, την ενδοοικογενειακή βία και τις εργασιακές διακρίσεις ριζώνουν και σχετίζονται άρρηκτα με τις συστημικές ανισότητες που (ανα)παράγουν οι πατριαρχικές δομές.
Παράλληλα, διευρύνει τον ορισμό της «πολιτικής», ώστε να περιλαμβάνει το σπίτι, τις διαπροσωπικές σχέσεις και το σώμα, αμφισβητώντας τον διαχωρισμό μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού χώρου.
Σε αυτό τον τόνο, η Αρχιτεκτονική της Φροντίδας διερευνά ερωτήματα όπως:
- Πόσο εύκολα ή δύσκολα συνδυάζεται η αρχιτεκτονική ως επάγγελμα και τρόπος ζωής με την μητρότητα και την φροντίδα;
- Πώς διαπλέκεται μέσα στις συνθήκες της ζωής και της βιοπάλης των ανθρώπων; Πώς διαχειριζόμαστε την αρχιτεκτονική ως δημιουργική εργασία χωρίς συγκεκριμένο ωράριο και τόπο διεξαγωγής, ουσιαστικά, αδιαχώριστη από τη μέρα ως χρονική οντότητα και το σύνολο της ζωής; Πώς βιώνουν οι αρχιτέκτονες τη σταδιακή κατάλυση των διπόλων εργασία/μη εργασία, παραγωγή/ξεκούραση, γραφείο/σπίτι της μετακαπιταλιστικής εποχής;
- Πόση ευαλωτότητα χωράει σε κάτι που χτίζεται από πέτρα και τούβλα με τσιμεντένια οστά;
- Πώς επιτελείται η αρχιτεκτονική στα αστικά και πώς στα αγροτικά τοπία; Πώς σχετίζεται το σώμα με τον τόπο και τα τελετουργικά φροντίδας που αυτός προσκαλεί και επιβάλλει;
Πόλη και Οικιακότητα
Από τον ανοιχτό, δημόσιο και διαμοιρασμένο χώρο της πόλης έως τον προσωπικό, οριοθετημένο κόσμο του σπιτιού, η καθημερινή κατανόηση της αρχιτεκτονικής διαμορφώνεται από την εμπειρία του φύλου ως βασικού παράγοντα κατανόησης της κοινωνικής και οικονομικής πραγματικότητας. Από τη δεκαετία του 1970 κι έπειτα, θεωρητικοί και συλλογικότητες, ανέδειξαν ότι ο δομημένος χώρος είναι βαθιά συνδεδεμένος με την έμφυλη εργασία, τη φροντίδα, την ορατότητα και την εξουσία.
Πρωτεργάτρια και σημείο αναφοράς για τα ελληνικά δεδομένα, η αρχιτεκτόνισσα και ομότιμη καθηγήτρια του ΕΜΠ, Ντίνα Βαΐου διερεύνησε τις σχέσεις φύλου και πόλης, αναδεικνύοντας πώς η καθημερινή ζωή, η άτυπη εργασία και οι μεταναστευτικές εμπειρίες διαμορφώνουν τον αστικό χώρο. Μέσα από διδασκαλία, έρευνα και συγγραφή, η Βαΐου παρουσίασε τον χώρο ως δυναμικό πεδίο κοινωνικών σχέσεων και τη συγκρότηση των πόλεων μέσα από δίκτυα φροντίδας που παραμένουν συχνά αόρατα στην παραδοσιακή πολεοδομική σκέψη. Το έργο της επικεντρώθηκε στο πώς η απλήρωτη και αθέατη, οικιακή εργασία φροντίδας των γυναικών “συγκροτεί χώρους βιώσιμους, ακόμη και στις πιο αντίξοες συνθήκες”.
Την ίδια περίοδο στην Αμερική, η ιστορικός, αρχιτεκτόνισσα, ποιήτρια και ομότιμη καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο του Yale, Dolores Hayden, σκιαγράφησε, μέσα από ανάλυση της κατοικίας και της πόλης, πώς ο διαχωρισμός δημόσιου και ιδιωτικού χώρου αναπαράγει πατριαρχικές δομές οργάνωσης της καθημερινότητας. Γεφυρώνοντας την αρχιτεκτονική με την κοινωνική ιστορία, η Hayden ενέταξε τη φεμινιστική θεωρία στις σπουδές πόλης προτείνοντας μια αστική ζωή οργανωμένη γύρω από δίκτυα φροντίδας, ισότητας και κοινοτικές εξυπηρετήσεις στα πλαίσια μιας συλλογικής κατοίκησης.
Παράλληλα, στη Μεγάλη Βρετανία της δεκαετίας του 1980, η ομάδα Matrix Feminist Design Co-operative ιδρύθηκε ως μια φεμινιστική αρχιτεκτονική συλλογικότητα που επικεντρώθηκε στο πώς ο σχεδιασμός επηρεάζει τη ζωή των γυναικών και πώς η φεμινιστική θεωρία μπορεί να εφαρμοστεί στην αρχιτεκτονική πρακτική. Ως μια από τις πρώτες ομάδες αρχιτεκτόνων που υιοθέτησαν ρητά φεμινιστική προσέγγιση στη δουλειά τους, η Matrix λειτούργησε ως συνεταιριστικό σχήμα με μη ιεραρχική δομή και συνεργατικό τρόπο εργασίας. Μέσα από εκδόσεις όπως το Making Space: Women and the Man Made Environment και δημόσια χρηματοδοτούμενα κοινωνικά έργα, η ομάδα αποκάλυψε το κοινωνικοπολιτικό πλαίσιο του αστικού σχεδιασμού φιλοδοξώντας να δώσει στις γυναίκες τη δυνατότητα να ελέγχουν το περιβάλλον τους μέσα από συμμετοχικές σχεδιαστικές μεθόδους.
Ενισχύοντας την κοινωνική και φεμινιστική διάσταση του χωρικού σχεδιασμού, η ομάδα υποστήριξε ενεργά την ιδέα ότι η αρχιτεκτονική μπορεί να λειτουργήσει ως εργαλείο κοινωνικής αλλαγής.
Η Αρχιτεκτονική Μετά τα Κτήρια
Προχωρώντας μέσα στον 21ο αιώνα, η λογική της αδιάκοπης ανάπτυξης, που τροφοδοτούσε τη συνεχή παραγωγή κτηρίων, φαίνεται να φτάνει στα όριά της την ώρα που οι οικολογικές πιέσεις υπενθυμίζουν ότι ο δομημένος χώρος δεν μπορεί να επεκτείνεται επ’ άπειρον.
Μέσα σε αυτή τη συγκυρία, η αρχιτεκτονική φαίνεται να συμβαίνει ολοένα και περισσότερο αλλού: σε πεδία κοινωνικών σχέσεων, λόγου, διαχείρισης, συλλογικής δράσης.
Έτσι στις μέρες μας, η αρχιτεκτονική δεν ταυτίζεται πρωτίστως με την υλική μορφή, αλλά με τη διαδικασία, μετατρέποντας τον χώρο σε ενεργό πεδίο εμπειριών και δυναμικών συναρμογών σωμάτων, φωνών, διαδρομών, θεσμών, υλικοτήτων και αφηγήσεων. Η αρχιτεκτονική «μετά το κτήριο» αναδύεται έτσι ως επιτελεστική πρακτική, που παράγει χωρικότητα μέσα από χρήσεις, χειρονομίες, ρυθμίσεις, λόγους και σχέσεις.
Η υλικότητα δεν εγκαταλείπεται· επανανοηματοδοτείται μέσα σε ένα ευρύτερο οικοσύστημα πρακτικών που αφορούν τη διαχείριση του υπάρχοντος, τη φροντίδα και την επανάχρηση, τη διαμεσολάβηση κοινωνικών σχέσεων και τη δημιουργία πλαισίων συνάντησης και συλλογικής δράσης.
Σε αυτό το πλαίσιο, η αρχιτεκτονική μετατοπίζεται από την παραγωγή αντικειμένων προς τη συγκρότηση συνθηκών όπου ο χώρος μπορεί να ενεργοποιηθεί βιωματικά και να μοιραστεί.
Χωρο-ποιητική
Πιο συγκεκριμένα για τη σχέση λόγου-χώρου που πλαισιώνει την αρχιτεκτονική ως επιτελεστική πρακτική, η Βρετανίδα θεωρητικός, αρχιτεκτόνισσα, συγγραφέας και καθηγήτρια στην Αρχιτεκτονική Σχολή της Bartlett, Jane Rendell επισημαίνει τις αρχιτεκτονικές διαστάσεις της πρακτικής της γραφής με την έννοια ότι εμπλέκει διαδικασίες σκέψης, σχεδιασμού και οικοδόμησης και, άρα, μπορεί να κατανοηθεί ως μια μορφή χωρικής κατασκευής. Στο βιβλίο της ‘Site-Writing: The Architecture of Art Criticism (2010)’, η Rendell περιγράφει μια μορφή γραφής εντοπισμένη και ενσώματη, που συνδυάζει κριτική, αυτοβιογραφία και χωρική ανάλυση.
Συνδυάζοντας την κριτική θεωρία με προσωπική αναστοχαστική γραφή, που ενσωματώνει αυτοβιογραφικές και αφηγηματικές μεθόδους, η Rendell παράγει ένα είδος αρχιτεκτονικής γραφής που είναι ταυτόχρονα αναλυτικό και βαθιά συγκειμενικό.
Εγχώρια, μέσα από μια σύνθετη τέχνη που περιλαμβάνει το περπάτημα, την ποίηση, τη ζωγραφική και το κείμενο, η αρχιτέκτονας και community artist, Ελένη Τζιρτζιλάκη, μας προτρέπει να δούμε το σώμα ως πολιτικό μέσο και κατ’ επέκταση το επάγγελμα ως οργανικό μέρος της καθημερινής ζωής διερευνώντας βιωματικές πρακτικές της αρχιτεκτονικής εμπειρίας.
Αντίστοιχα, μέσα από το πρίσμα μιας διακειμενικής επιτελεστικότητας, η αρχιτέκτονας, ποιήτρια και καθηγήτρια στο Τμήμα Αρχιτεκτονικής του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, Φοίβη Γιαννίση, κινείται ανάμεσα στην αρχιτεκτονική, τη γραφή και την τέχνη, εξετάζοντας τη σχέση χώρου, γλώσσας και βιωμένης εμπειρίας. Εδώ, η ποιητική νοείται ως θεωρία και πρακτική της κατασκευής, που υπερβαίνει την αισθητική επεξεργασία της μορφής, ως συγκρότηση συνθηκών, άρθρωση φωνών, πλοκή εμπειριών. Το κείμενο λειτουργεί ως χώρος και, ταυτόχρονα, παράγει χωρικότητα μέσω εκφορών, ρυθμών, αφηγήσεων και διαλογικότητας, ενώ ο χώρος μπορεί, αντίστοιχα, να διαβαστεί και να γραφτεί.
Η ανάγνωση γίνεται πράξη χωρικής ερμηνείας και η γραφή πράξη χωρικής παραγωγής.
Η αρχιτεκτονική προκύπτει έτσι ως συναρμογή ανάγνωσης, γραφής και τόπου, μια ανοιχτή επιτελεστική πρακτική που συγκροτεί χώρο μέσα από εμπειρίες, σχέσεις και καθημερινές δράσεις. Η αρχιτεκτονική ως ποιητική πράξη δεν ολοκληρώνεται αλλά παραμένει ανοιχτή, διαλογική και μεταβαλλόμενη· μια πρακτική που συγκροτεί χώρο όχι μόνο χτίζοντας, αλλά μιλώντας, γράφοντας, οργανώνοντας, φροντίζοντας και συν-υπάρχοντας.
Ριζοσπαστική Παιδαγωγική & Πειραματική Αρχιτεκτονική
Προχωρώντας στην Ισπανίδα αρχιτεκτόνισσα, ιστορικό, θεωρητικό, συγγραφέα και καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο του Princeton, Beatriz Colomina, φτάνουμε σε μια ερμηνεία της αρχιτεκτονικής ως μέσου και αφήγησης. Αποκαλύπτοντας τις έμφυλες πολιτικές της μοντέρνας αρχιτεκτονικής ιστορίας, το έργο της Colomina τεκμηρίωσε ότι τα ίδια τα κτίρια δεν καθορίζουν από μόνα τους την αρχιτεκτονική πρακτική, αλλά ότι οι εικόνες, οι δημοσιεύσεις και οι εκθέσεις παίζουν καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση του νοήματός της. Με τη μετατόπιση της προσοχής από το κτήριο στην αναπαράσταση και την επικοινωνία, διεύρυνε την αρχιτεκτονική ιστορία σε διεπιστημονικό πεδίο, ενσωματώνοντας γνώσεις από τις σπουδές μέσων, την τέχνη, τη φεμινιστική και πολιτισμική θεωρία, εξετάζοντας πώς ο οικιακός χώρος, η σεξουαλικότητα και η ορατότητα διασταυρώνονται με το σχεδιασμό.
Σύγχρονα αρχιτεκτονικά παραδείγματα συμμετοχικού, συμπεριληπτικού, ‘από τα κάτω’ σχεδιασμού με έμφαση στη καθημερινή ζωή, την κατοίκηση και τις έμφυλες πολιτικές (ανα)σχεδιασμού της πόλης, δείχνουν ότι η φεμινιστική θεωρία και πρακτική δεν αφορά μόνο «γυναικεία» ζητήματα, αλλά μια πιο δίκαιη, κοινωνικά και περιβαλλοντικά βιώσιμη αντίληψη του χώρου.
Υβριδικά σχήματα όπως το Estudio Teddy Cruz + Fonna Forman, από τον αρχιτέκτονα Teddy Cruz και την πολιτική επιστήμονα Fonna Forman, συνδυάζουν σχεδιασμό, έρευνα και ακτιβισμό, διευρύνοντας τη σχέση αρχιτεκτονικής, πολιτικής θεωρίας και κοινωνικής δράσης. Στο βιβλίο τους Spatializing Justice (MIT Press, 2022), αναπτύσσουν πρακτικές συμμετοχικού σχεδιασμού και κοινοτικών υποδομών που στοχεύουν στη χωρική δικαιοσύνη, ιδιαίτερα σε περιοχές που πλήττονται από κοινωνικές ανισότητες και μεταναστευτικές ροές.
Σε ταραγμένους καιρούς, η Αρχιτεκτονική της Φροντίδας αναζητά την κοινωνική και πολιτική διάσταση της αρχιτεκτονικής και τον ρόλο των αρχιτεκτόνων ως ποιητών που επαναμαγεύουν και εκδημοκρατίζουν την καθημερινή ζωή συνδέοντας την με τη μνήμη, τη δικαιοσύνη, και την φαντασία.
Ιστορία 1η
Οι Sampling μετατρέπουν ένα πρώην βιομηχανικό συγκρότημα στη Ρίγα της Λετονίας σε οικιστική κοινότητα.
Στο πρώτο επεισόδιο, ακολουθούμε το αρχιτεκτονικό γραφείο Sampling καθώς ενοποιεί και επαναπροσδιορίζει, ένα αρ νουβό κτίριο εργατικών κατοικιών, τα βιομηχανικά κτίρια, χαμηλής κλίμακας, δίπλα του και την εσωτερική, κοινή τους αυλή στη Ρίγα της Λετονίας, μετασχηματίζοντάς τα στο συγκρότημα κατοικιών Augustine’s Garden—ένα οικιστικό τοπίο που συμβαίνει ως χωρικό παλίμψηστο, στη διασταύρωση και υπέρθεση διαφορετικών χρονικών περιόδων, υλικοτήτων, χρωμάτων και υφών.
Ριζωμένο σε πρακτικές χωρικής φροντίδας με τη μορφή της αποκατάστασης και δημιουργικής επανάχρησης, το Augustine’s Garden επιτρέπει στον ίδιο τον τόπο να καθοδηγήσει τις υλικές αποφάσεις. Οργανωμένο γύρω από μια εσωτερική αυλή, το έργο διαμορφώνεται σύμφωνα με μια μεταβιομηχανική αισθητική που ενεργοποιεί τη μνήμη.
Η πρώην βιομηχανική αυλή επαναπροσδιορίζεται ως ένας αστικός κήπος, όπου οι τούβλινοι τοίχοι λειτουργούν ως παλίμψηστο διαφορετικών κατασκευαστικών περιόδων της ζωής των όμορων κτηρίων. Η επανάχρηση μετατρέπεται σε κοινωνική πράξη, μετασχηματίζοντας πρώην χώρους εργασίας σε μια κοινότητα συλλογικής κατοίκησης. Στο εσωτερικό, μια έντονη χρωματική παλέτα οργανώνει την καθημερινή ζωή σε διάλογο με ακατέργαστα υλικά και υφές. Μεγάλα ανοίγματα επεκτείνουν το εσωτερικό προς τα έξω, ενώ οι βεράντες και οι κοινόχρηστοι χώροι ενισχύουν την αλληλεπίδραση, συνθέτοντας μια αρχιτεκτονική που καλλιεργεί τη σύνδεση, τη συνέχεια και τη συλλογικότητα.
